Mamelucy (arab. mamlūk – niewolnik) – nie wyznający pierwotnie islamu (na ogół pogańscy, niekiedy chrześcijańscy) i pochodzący spoza świata islamu niewolnicy, którzy kupowani byli przez muzułmańskich władców, sprowadzani na ziemie islamu, nawracani na islam i szkoleni w walce, w celu uformowania z nich doborowych oddziałów wojskowych. Niekiedy, zwłaszcza na początku istnienia instytucji w kalifacie Abbasydów, ale i w sułtanacie mameluków, mamelukami zostawali również jeńcy wojenni.
Instytucja mameluków powstała w IX wieku w kalifacie Abbasydów, lecz kojarzona jest głównie z mamelukami rządzącej w Egipcie dynastii Ajjubidów, którzy obalili rodzinę panującą i założyli sułtanat mameluków, istniejący aż do podboju Egiptu przez Selima Okrutnego z dynastii Osmanów w 1517 roku. Instytucja mameluków przetrwała w Egipcie aż do ich eksterminacji przez Muhammada Alego w roku 1811.
Mamelukowie Abbasydów na ogół wywodzili się z Azji Środkowej i byli przeważnie pochodzenia tureckiego. Mamelukowie egipscy pochodzili pierwotnie głównie z terenów na północ od Morza Czarnego i wywodzili się przeważnie z tureckiego plemienia Kipczaków, czyli Połowców, później jednak głównym terenem rekrutacji mameluków stał się Kaukaz, a najczęściej spotykanymi wśród mameluków narodowościami stali się Czerkiesi i Gruzini.
Stanowili oni własność państwa, stąd ich nazwa mamelucy = niewolnicy państwowi. Armia mamelucka była bardzo dobrze wyszkolona i zdyscyplinowana i przez wielu znawców uważana jest za jedną z najlepszych formacji zbrojnych w historii. Mamelukowie odnosili wiele zwycięstw nad krzyżowcami i nawet nad postrachem ówczesnego świata, Mongołami.
Spis treści |
edytuj Objęcie władzy
Mamelucy zdobyli władzę w Egipcie w 1250 roku, po obaleniu kurdyjskiej dynastii Ajjubidów. 2 maja 1250 mameluk Bajbars podburzył innych żołnierzy, którzy zdobyli pałac sułtana Turanszaha i go zabili, a na tronie osadzono dziecko - Kamila, w którego imieniu władzę sprawowali sułtanka Szadżar ad-Durr i mameluk Turkmen Ajbak, który został jej mężem. W 1257 sułtanka otruła swego męża, za co została uwięziona, a w 1259 mameluk Kutuz zażądał złożenia sobie przysięgi na wierność, co też dwór uczynił.
W wyniku walk wewnętrznych wyłoniły się dwie mameluckie dynastie władców: dynastia, pochodzących ze stepów czarnomorskich, kipczackich Turków Bahrytów 1250-1381 i dynastia kaukaskich Czerkiesów Burdżyitów 1381-1517).
edytuj Upadek państwa Mameluków
Państwo Mameluków zostało podbite w 1517 roku przez Turków osmańskich, jednak Mamelucy zachowali swoje ziemie i przywileje. W XVIII wieku w czasie osłabienia imperium osmańskiego ponownie zdobyli władzę w Egipcie, ale na krótko. W 1798 roku zostali pokonani przez Napoleona I. W 1808 odebrano im ziemię i całkowicie utracili władzę, a następnie w 1811 zostali wyniszczeni przez paszę Muhamada Alego.
edytuj Władcy z dynastii Mameluków
edytuj Bahryci
- Al-Mu'izz Ajbak 1250-1257
- Al-Mansur Ali 1257-1259
- Al-Muzaffar Kutuz 1259-1260
- Az-Zahir Bajbars 1260-1277
- As-Sa'id Baraka Chan 1277-1279
- Al-Adil Salamisz 1279
- Al-Mansur Kalawun 1279-1290
- Al-Aszraf Chalil 1290-1293
- An-Nasir Muhammad 1293-1294 (po raz pierwszy)
- Al-Adil Kitbuga 1294-1296
- Al-Mansur Ladżin 1296-1299
- An-Nasir Muhammad 1299-1309 (po raz drugi)
- Al-Muzaffar Bajbars 1309-1310
- An-Nasir Muhammad 1310-1341 (po raz trzeci)
- Al-Mansur Abu Bakr 1341
- Al-Aszraf Kudżuk 1341-1342
- An-Nasir Ahmad 1342
- As-Salih Isma'il 1342-1345
- Al-Kamil Szaban 1345-1346
- Al-Muzaffar Hadżdżi 1346-1347
- An-Nasir Hasan 1347-1351 (po raz pierwszy)
- As-Salih Salih 1351-1354
- An-Nasir Hasan 1354-1361 (po raz drugi)
- Al-Mansur Muhammad 1361-1363
- Al-Aszraf Szaban 1363-1377
- Al-Mansur Ali 1377-1381
- As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1381-1382 (po raz pierwszy)
edytuj Burdżyici
- Az-Zahir Barkuk 1382-1389 (po raz pierwszy)
- As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1389-1390 (po raz drugi) (Bahryta)
- Az-Zahir Barkuk 1390-1399 (po raz drugi)
- An-Nasir Faradż 1399-1405 (po raz pierwszy)
- Al-Mansur Abd-al-Aziz 1405
- An-Nasir Faradż 1405-1412 (po raz drugi)
- Al-Musta'in 1412 (abbasydzki kalif w Kairze, ogłoszony sułtanem)
- Al-Mu'ajjad Szajch 1412-1421
- Al-Muzaffar Ahmad 1421
- Az-Zahir Tatar 1421
- As-Salih Muhammad 1421-1422
- Al-Aszraf Barsbaj 1422-1437
- Al-Aziz Jusuf 1437-1438
- Az-Zahir Czakmak 1438-1453
- Al-Mansur Usman 1453
- Al-Aszraf Inal 1453-1461
- Al-Mu'ajjad Ahmad 1461
- Az-Zahir Chuszkadan 1461-1467
- Az-Zahir Jalbaj 1467
- Az-Zahir Timurbugha 1467-1468
- Al-Aszraf Ka'itbaj 1468-1496
- An-Nasir Muhammad II 1496-1498
- Az-Zahir Kansuh 1498-1500
- Al-Aszraf Dżanpulat 1500-1501
- Al-Adil Tumanbaj 1501
- Al-Aszraf Kansuh al-Ghauri 1501-1516
- Al-Aszraf Tumanbaj 1516
edytuj Bibliografia
- Józef Bielawski (red. nauk.): Mały słownik kultury świata arabskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1971.
- Andrzej Dziubiński: Afryka Północna od VII do XVI w.. W: Michał Tymowski (red.): Historia Afryki do początku XIX w.. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydaw., 1996.
- Jerzy Hauziński: Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego. Warszawa: Kraków : Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-10988-2.
- Peter Malcolm Holt: Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku. (przeł.) Barbara Czarska. Warszawa: Państw. Instytut Wydawniczy, 1993. ISBN 83-06-02290-4.